Mò mâm xôi

Mò mâm xói (Clerodendrum philippinum 1% /1 Schauer var. symplex Wu et Fang) 1 M thuộc họ Có roi ngựa (Verbenaceae), tên khác là mò trắng, vậy trắng, bán trắng, ngọc nữ thơm, puồng pi (Tày), là một cây nhỏ, cao 1 -1,5m. Cành non có lông. Lá mọc đối, gốc hình tim hoậc gần bằng, đầu hơi nhọn, có lông cứng rải rác ơ mật trẽn, và lông mềm trên các gân ở mật dưới, mép uốn lượn, khía răng đều, dải và rộng 10 – 15cm, cuống lá dải 4 – 5cm. Vò lá có mủi hàng đặc biệt. Cum hoa mọc ơ ngọn thản thành chùy gần như không cuống, gồm rất nhiều hoa màu trắng hay hơi hồng, tụ tập như mân xôi, đường kính 5 – 8cm, nhiều nhị vượt ra ngoài tràng. Qua mọng khi chín màu lam. có đài tồn tại – Mùa hoa quá. tháng 5 – 8

Cây mọc tự nhiên ở bãi cỏ, ven đường, chỗ ấm mát. Trước đây, cây vẫn mang tên khoa học là Clerodendrum íragrans Vent., đó là một sự nhầm lẫn vì loài này có hoa thường kép, rất thơm và được trồng làm cảnh.

Rễ mò mâm xôi, thu hái vào mùa thu, đào về, rửa sạch, phơi khô hoặc sấy khô, khi dùng thái mỏng, không phải chế biến. Dược liệu có vị đắng, mùi hôi, tính mát Tuệ Tĩnh (Nam dược thần hiệu) đã dùng rễ mò mâm xôi, xich đống nam, chỉ thiên, cỏ tranh, cọ bác đèn, thịt ốc nhói (lượng mỗi thứ 30 – 60 g) sẳc vớỉ 400 rnl nước còn 100 rol uống trong ngày chữa chứng lậu, đái buốt, đái nhắt, đái ra máu ra chất nhầy. Kinh nghiệm dân gian lại dùng rl mò mâm xôi (20 g), phối hợp với hoa mò đỏ (xích đồng nam, 8 g), lá huyết dụ (10 g), lá mía đỏ (5 g), thái nhỏ, sao vàng, sấc uống làm hai lán trong ngày, chữa khí hư, kinh nguyệt không đều. Bệnh viện Lạng Sơn đã dùng rễ mò mâm xói (đỏi khi cả thân cây) chửa bệnh vàng có kết quá tốt dưới dạng thuốc sắc hay thuốc viên.

Cả cây mò mâm xôi, thu hái quanh năm, chặt ngấn phơi hoặc sấy khô, lấy 30 g thái nhỏ, sấc với 30 g cành lá ngấy hương để chữa sản hậu.

Lá mò mâm xôi, rứa sạch, giã nho. lấy nước bôi chữa ghẻ. mụn nhọt. Lá phơi khô. sắc lấy nước đậc rưa chữa chốc đầu. Nước sẩc lá tươi còn có tác dụng ức chế sự phát triến của vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa (trực khuấn mủ xanh), nên được sử dụng chống nhiễm khuẩn vết thương. Lấy nước sắc mò mâm sôị rửa sạch vết thương rồi phủ gạc. Thuốc làm giảm phù nề quanh vết thương, không gây xát, làm sạch mủ, mau lành không để lại sẹo lồi. Lá mò mâm xôi phôi hợp với lá mã đề, cả cây tai chuột, thân dãy đau xương, lá đậu ván trắng (mỗi thứ 20 -30g) dùng tươi, giả nhỏ, trộn vởi nước vo gạo, đắp ngày 3 lần. Chữa viêm hạch cổ.

Có người củng dùng lá mò mâm xôi sắc uống vói ngải cứu, hương phụ, ích mẫu để chữa khí hư.

HỮU BẢO

SK và ĐS năm 1996